Telefon : +90 212 275 71 06  
Neden Akıllı İnsanlar Aptalca Şeyler Yapar?

Neden Akıllı İnsanlar Aptalca Şeyler Yapar?

Zeka ile kritik düşünme aynı şey değil ve bu fark önemli.


Muhtemelen hepimizin tanıdığı zeki olan ama şaşırtıcı şekilde aptalca şeyler yapmış birileri vardır. Ailem benim (ki bir profesörüm) aptalca hatalar yaptığım zamanları anlatmaktan zevk alıyor. Akıllı ya da zeki olmak ne anlama geliyor? Herkesin gündelik dilinde yer alan bu terim bilgili ve akıllıca kararlar veren kimse anlamına geliyor, ama bu tanım zekanın geleneksel ölçülme şekilleriyle tezat oluşturuyor. Zekanın en bilinen ölçütü, görsel-mekansal bulmacalar, matematik problemleri, desen algılama, sözcük dağarcığı soruları ve görsel aramalar içeren zeka katsayısı (Intelligence Quotient) testi, ya da daha bilinen adıyla IQ testi. 


Zeki olmanın avantajları yadsınamaz. Zeki insanlar okulda yüksek notlar alıp daha fazla ilerleyebilirler. İşlerinde daha başarılı olma ihtimalleri var. Ve ergen olarak başlarını belaya sokma (yani suç işleme) ihtimalleri daha azdır. Ama tüm bu avantajlarının yanında, zekanın sağlık gibi yaşamla ilgili diğer sonuçları ön görememesine şaşırabilirsiniz. Başarılı bir okul süreci ve kariyerin daha fazla yaşam doyumu sağlayacağını düşünebilirsiniz, ama bu konuda yapılan bir çok büyük ölçekli çalışma, IQ'nun yaşam doyumunu ya da uzunluğunu artırdığına ilişkin bir kanıt bulmada başarısız oldu. Waterloo Üniversitesi psikologu Igor Grossmann ve meslektaşları çoğu zeka testinin gerçek dünya karar alma mekanizmalarını ya da başkalarıyla etkili şekilde iletişim kurma becerimizi ortaya çıkarmakta başarısız olduğunu savunuyor. 


Diğer bir deyişle bu, belki de “akıllı” insanların “aptalca” şeyler yapmasının nedeni olabilir.

Diğer taraftan kritik düşünme becerisi sağlık ve uzun ömür ile ilişkilendiriliyor. Her ne kadar zeka ile karıştırılsa da kritik düşünme zeka ile aynı şey değil. Kritik düşünme, hedef odaklı bir şekilde akılcı düşünmemizi sağlayan bilişsel becerilerin ve bu becerileri gerektiğinde kullanmamızın bir birleşimi. Kritik düşünenler sıcakkanlı şüpheciler. Bunlar, inandıkları şeyi destekleyecek kanıtlara ihtiyaç duyan ve onları ikna etmeye yönelik aldatma denemelerini anlayan esnek düşünürler. Kritik düşünme her tür bilişsel sapmanın (örneğin geç anlama sapması, doğrulama sapması) üstesinden gelmek anlamına geliyor.


Kritik düşünme yaşamın içindeki çok çeşitli olaylar için ön görü geliştiriyor. ABD ve diğer ülkelerde yürütülen bir dizi çalışmada meslektaşlarım ve ben kritik düşünürlerin yaşamlarında daha az kötü deneyim yaşadıklarını belirledik. İnsanlara yaşamsal olayların bir envanterini hazırlamalarını ve bir kritik düşünce değerlendirmesi yapmalarını istedik (Halpern Kritik Düşünce Değerlendirmesi). 


Kritik düşünce değerlendirmesi kritik düşünce becerilerinin beş bileşenini ölçüyor, bunlar; sözlü muhakeme, çıkarım analizi, hipotez testi, olasılık ve belirsizlik, karar alma ve sorun çözme. Olumsuz yaşamsal olaylar envanteri, akademik (sınavı unuttum...), sağlık (Prezervatif kullanmadığım için cinsel yolla bulaşan bir hastalık kaptım...), hukuk (Alkollüyken araç kullandığım için tutuklandım...), kişiler arası ilişkiler  (Bir yıldır birlikte olduğum sevgilimi aldattım...), finans (15.000 TL'den fazla kredi kartı borcum var...) vb. farklı yaşam ortamlarını içeriyor. Burada da kritik düşünürlerin daha az olumsuz yaşamsal olay yaşadıklarını belirledik. Bu önemli bir bulgu çünkü kritik düşüncenin öğretilebilir ve geliştirilebilir olduğuna ilişkin kanıtlar var.


Bir kritik düşünür olmak mı daha iyi yoksa zeki olmak mı? Son araştırmam, hangisinin daha az olumsuz yaşamsal olay yaşadığını görmek için kritik düşünme ile zekanın birbirine zıt şeyler olduğu fikri üzerineydi. Zeki ya da kritik düşünür, her iki grup da daha az olumsuz yaşamsal olay yaşıyor, ama kritik düşünürler bu konuda daha iyi.


Zeka ve zeka geliştirme çok dikkat çeken konular. Şimdi kritik düşünmenin de bu dikkatten payını alma zamanı geldi. Keith Stanovich, Zeka Testleri Neyi Atlıyor adında bütün bir kitabı bu konuya adadı. Muhakeme ve akılcılık, birini akıllı olarak tanımladığımızda söylemek istediğimiz şeye, mekansal beceriler ve matematik yeteneğinden daha yakın. Ayrıca zekayı geliştirmek de zor. Zeka büyük oranda genetik olarak belirleniyor. 


Ancak kritik düşünme eğitim ile geliştirilebilir ve zaman içinde avantajlarının kalıcı olduğu ortaya koyuldu. Herkes kendi kritik düşünme becerilerini geliştirebilir: Şunu kesinlikle söyleyebiliriz ki, bunu yapmak akıllıca olacaktır.



Yazının orijinali için tıklayınız.